Yumurtalık kistinin patlaması, kesenin duvarının yırtılıp içindeki sıvının karın boşluğuna boşalmasıdır; en tipik belirtisi alt karnın bir tarafında aniden başlayan keskin ağrıdır. Kist patlamalarının büyük bölümü tehlikesizdir ve ağrı genellikle 24 saat içinde belirgin şekilde azalır, kalan hassasiyet bir ila üç gün sürer. Ancak ağrıya baş dönmesi, solukluk, çarpıntı, bayılma hissi, omuza vuran ağrı ya da durdurulamayan kusma eşlik ediyorsa karın içine kanama olabilir ve vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır.
Yumurtalık kisti patlaması, adını duyduğunuzda ürkütücü gelen ama aslında çoğu zaman sessizce atlatılan bir olaydır. Her ay yumurtlama sırasında yumurtalıkta küçük bir kesecik olgunlaşır ve çatlar; bu, hastalık değil normal bir döngünün parçasıdır. Tıpta kist patlaması dediğimiz durum ise, büyümüş bir kesenin duvarının yırtılıp içindeki sıvının karın boşluğuna boşalmasıdır. Çoğu kadında bu, birkaç saat süren keskin bir ağrı ve ardından yavaş yavaş azalan bir rahatsızlıkla geçer. Bir kısmında ise ağrıya karın içine kanama ya da yumurtalığın kendi ekseni etrafında dönmesi eşlik eder; işte bu iki durum gecikmeden değerlendirilmelidir.
Bu yazıda kist patlamasının belirtilerini, ağrının nasıl bir ağrı olduğunu ve ne kadar sürdüğünü, hangi bulgularda vakit kaybetmeden acil servise gitmeniz gerektiğini, over torsiyonundan nasıl ayırt edildiğini, tanıda hangi tetkiklerin işe yaradığını ve tedavinin neye göre izlem ya da ameliyat yönünde şekillendiğini anlatıyorum. Amacım, karnınızda ani bir ağrı olduğunda neyi ciddiye alıp neyi sakince izleyebileceğinizi ayırt etmenize yardımcı olmak. Buradaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; sizin durumunuzun değerlendirilmesi muayene ve ultrason gerektirir.
Yumurtalık Kisti Patlaması Nedir?
Kist patlaması, yumurtalıkta sıvı dolu bir kesenin duvarının yırtılması ve içeriğinin karın boşluğuna dökülmesidir. Bu olaya tıp dilinde rüptüre ovaryen kist denir. Yırtılan kesenin kendisi büzüşüp ortadan kaybolur; boşalan sıvı pelvisin en alt noktasında birikir ve vücut bunu günler içinde emer.
Kistlerin büyük bölümü fonksiyonel, yani döngüye bağlı kistlerdir. Yumurtlamaya hazırlanan folikül çatlamaz da büyümeye devam ederse folikül kisti, yumurta atıldıktan sonra geride kalan yapı sıvı veya kan toplarsa korpus luteum kisti oluşur. Bunlar hastalık değildir, çoğu bir iki döngü içinde kendiliğinden kaybolur. Patlama da en sık bu iki kist türünde görülür. Kist tiplerinin hangilerinin takip edilmesi gerektiği, hangilerinin kendiliğinden gerilediği konusunda daha ayrıntılı bilgi için yumurtalık kistlerini anlattığım yazıya bakabilirsiniz.
"Rahimde kist patlaması" ifadesi doğru mu?
Çok sık karşılaşılan bir ifade. Gerçek anlamda rahmin içinde kist nadirdir; günlük konuşmada rahimde kist diye tariflenen oluşumlar genellikle yumurtalık kaynaklıdır ve rahmin yanında, ona komşu yerleşir. Rahim duvarından kaynaklanan yapılar ise çoğunlukla miyom ya da adenomiyozis odaklarıdır ve bunlar patlamaz. Dolayısıyla rahimde kist patlaması diye anlatılan tablo neredeyse her zaman yumurtalık kisti patlamasıdır. Bu ayrım önemli, çünkü oluşumun nereden kaynaklandığı hem aciliyeti hem tedavi kararını değiştirir.
Kist Patlaması Belirtileri Nelerdir?
En tipik belirti, alt karnın bir tarafında aniden başlayan keskin ağrıdır. Ağrı genellikle saniyeler içinde yerleşir; kadınların çoğu ne yaparken başladığını tarif edebilir. Hangi yumurtalık etkilendiyse ağrı o taraftadır: sağ taraftaysa apandisitle, sol taraftaysa bağırsak kaynaklı ağrılarla karışabilir.
Patlamaya eşlik edebilen diğer belirtiler şunlardır:
- Kasığa, bele, kuyruk sokumuna veya uyluğun iç yüzüne yayılan ağrı
- Bulantı, bazen kusma
- Karında dolgunluk, gerginlik ve şişkinlik hissi
- Hafif vajinal lekelenme ya da beklenmedik zamanda az miktarda kanama
- Sık idrara çıkma isteği veya tuvalete gitme hissi; pelviste biriken sıvının mesane ve bağırsağa yaptığı baskıyla ilgilidir
- Oturup kalkmakla, öksürmekle, ıkınmakla ve cinsel ilişkiyle artan hassasiyet
- Omuz ucuna vuran ağrı; karın içinde belirgin miktarda sıvı veya kan birikip diyaframı uyardığında görülür ve mutlaka dikkate alınmalıdır
Her patlama belirti vermez. Küçük ve berrak sıvılı bir kist çatladığında hiçbir şey hissetmeyebilir, yalnızca o gün geçen bir dolgunluk fark edebilirsiniz. Nitekim başka bir nedenle yapılan ultrasonda pelviste bir miktar serbest sıvı görüp bir kistin sessizce çatladığını anladığımız durumlar az değildir. Ağrının şiddeti de her zaman olayın ciddiyetiyle doğru orantılı değildir; bu yüzden ağrının kendisi kadar ona eşlik eden bulgular önemlidir. Tek taraflı kasık ağrısının başka pek çok nedeni olabileceğini unutmayın; kadınlarda kasık ağrısının nedenlerini ayrı bir yazıda topladım.
Belirtileri adet sancısından ayırmak genellikle mümkündür. Adet sancısı kasılma tarzındadır, iki taraflı ve orta hatta hissedilir, kanamayla birlikte başlar ve gelip giden bir ritmi vardır. Kist patlamasının ağrısı ise tek taraflı, keskin ve ani başlangıçlıdır; adet kanamasıyla zaman bağlantısı yoktur. Daha önce hiç yaşamadığınız karakterde bir ağrı tarif ediyorsanız, bunu alışılmış adet ağrınız gibi değerlendirmeyin.
Kist Patlaması Ağrısı Nasıldır ve Ne Kadar Sürer?
Ağrı tipik olarak ani, keskin ve bıçak saplanır gibidir; ilk dakikalarda en şiddetli halini alır, sonra künt ve yaygın bir sızıya dönüşür. Bu tepe yapıp yavaşça azalan seyir, kist patlamasını saatler içinde giderek kötüleşen tablolardan ayıran en kullanışlı ipuçlarından biridir.
Süre konusunda net bir çerçeve vermek gerekirse: şiddetli dönem genellikle birkaç saat sürer. Çoğu kadında ağrı 24 saat içinde belirgin şekilde yatışır. Karın içine dökülen sıvı emilene kadar süren hafif bir hassasiyet, gerginlik ve ara ara batma hissi bir ila üç gün daha devam edebilir; bazen bu his bir haftaya kadar uzar. Sıvı miktarı fazlaysa veya kanama olduysa iyileşme biraz daha uzun sürer, çünkü vücudun kanı temizlemesi berrak sıvıyı emmesinden yavaştır.
Ağrının yer değiştirmesi de sık görülür ve kafa karıştırır. Dökülen sıvı yer çekimiyle pelvisin alt kısmına, bazen karnın sağ üst tarafına doğru ilerler; bu yüzden ağrı başladığı taraftan göbek altına, kasığa ya da bele kayabilir. Bazı kadınlar ağrının yürürken bir yerde, otururken başka bir yerde olduğunu söyler; bu tutarsızlık sizi yanıltmasın.
Şu seyir normal değildir ve değerlendirilmelidir: ağrı azalmak yerine saat saat artıyorsa, basit ağrı kesiciye hiç yanıt vermiyorsa, 24 saat içinde hafiflemiyorsa ya da geçtikten sonra daha şiddetli biçimde geri geliyorsa. Bu tablolar devam eden bir kanamayı, yumurtalığın dönmesini veya tamamen başka bir sorunu düşündürür.
Kist Ne Zaman ve Neden Patlar?
Bir kist, duvarı incelip iç basıncını taşıyamadığında ya da dışarıdan ani bir baskı veya gerilme olduğunda patlar. Bazen tetikleyici hiç bulunmaz ve kist kendiliğinden çatlar; bu da en az diğerleri kadar sık rastlanan bir durumdur.
Zamanlama döngüyle bağlantılıdır. Folikül kistleri döngünün ilk yarısında ve ortasında, korpus luteum kistleri ise yumurtlamadan sonraki ikinci yarıda, yani sıklıkla adetten yaklaşık bir hafta önce patlar. Bu nedenle "adetim gelmeden birkaç gün önce karnım bir anda tutuldu" tarifi bize öncelikle korpus luteum kistini düşündürür. Döngünün ortasında yumurtlamaya bağlı ortaya çıkan, bir iki gün süren hafif tek taraflı ağrı ise bundan farklıdır ve genellikle tedavi gerektirmez; yumurtlama dönemi belirtilerini ayrı bir yazıda açıkladım.
Sık rastlanan tetikleyiciler şunlardır:
- Cinsel ilişki, özellikle derin temas
- Ağır kaldırma, ıkınma, şiddetli kabızlık
- Koşu, sıçrama ve karın kaslarını zorlayan egzersizler
- Karına doğrudan darbe, düşme, trafik kazası
- Ani pozisyon değişiklikleri, öne doğru keskin eğilme
- Nadiren jinekolojik muayene veya ultrason probunun basısı
Bazı kistlerin patlama eğilimi daha yüksektir: ince duvarlı ve hızlı büyümüş fonksiyonel kistler, içine kanama olmuş hemorajik korpus luteum kistleri ve endometriozise bağlı çikolata kistleri. Kan sulandırıcı ilaç kullanıyorsanız patlamanın kendisi daha olası olmasa da, patladığında kanamanın miktarı daha fazla olabilir. Pıhtılaşma bozukluğu olanlar için de aynısı geçerlidir. Bir kistin büyük olması patlama olasılığını artırır ama küçük kistlerin patlamayacağı anlamına gelmez; pratikte en sık patlayanlar üç ila beş santimetre aralığındaki fonksiyonel kistlerdir.
Bir noktayı daha açıkça söylemek isterim: kist patlaması, önceden alınmış bir karara ya da yapılmış bir hataya bağlı değildir. Cinsel ilişki sonrasında ya da spor yaparken olduğunda kadınlar sıklıkla kendilerini sorumlu tutar; oysa patlamaya yatkın bir kistin çatlaması için günlük hayatın olağan hareketleri yeterlidir ve bunu önceden bilmek mümkün olmaz. Burada önemli olan suçlu aramak değil, tablonun hangi tipte olduğunu anlamak ve gerektiğinde zamanında başvurmaktır.
Hangi Durumda Acil Servise Gitmeli? İç Kanama Bulguları
Ağrının yanında dolaşımı etkileyen bulgular varsa, o tablo artık yalnızca bir ağrı tablosu değildir ve beklemeden acil servise gidilmelidir. Kist patlamasının tehlikeli olabildiği tek yol, yırtılan yerden karın içine kanamanın sürmesidir. Bunun belirtileri de ağrıdan çok dolaşımla ilgilidir.
Aşağıdakilerden herhangi biri varsa vakit kaybetmeyin:
- Dinmeyen, giderek artan, hareket edemeyecek kadar şiddetli karın ağrısı
- Baş dönmesi, göz kararması, kulak çınlaması, ayağa kalkınca bayılacak gibi olma veya bayılma
- Soğuk terleme, ciltte ve dudaklarda solukluk, ellerin buz gibi olması
- Hızlı ve zayıf kalp atışı, çarpıntı, nefes darlığı
- Omuz ucuna, özellikle sağ omuza vuran ağrı
- Karnın her tarafının hassas ve tahta gibi sert olması, karna dokunulmasına izin verememe
- Durdurulamayan kusma, hiçbir şey içememe
- 38 derecenin üzerinde ateş ve titreme
- Adet gecikmesi ya da gebelik olasılığı ile birlikte ani kasık ağrısı ve lekelenme
Son madde özellikle önemli. Gebelik şüphesi olan bir kadında ani tek taraflı ağrı, aksi kanıtlanana kadar dış gebelik olarak kabul edilir; çünkü dış gebelik yırtılması benzer şekilde başlar ve çok daha hızlı ciddileşir. Belirtilerini ve neden acil olduğunu dış gebelik yazısında ayrıntılı anlattım.
Acile giderken birkaç pratik nokta: tek başınıza araç kullanmayın, mümkünse yanınızda biri olsun. Ağrı kesici almaktan çekinmeniz gerekmez; ağrının dindirilmesi muayeneyi engellemez ve tanıyı güçleştirmez. Yalnızca hangi ilacı ne zaman ve ne kadar aldığınızı hekiminize söyleyin; bu bilgi ağrının gerçek seyrini doğru okumamızı sağlar. Buna karşılık karın içine kanama düşündüren bulgular varsa, kanama eğilimini artırabilen aspirin ve benzeri ağrı kesicilerden uzak durmak gerekir. Ameliyat gerekebileceği için yola çıktıktan sonra bir şey yiyip içmemeniz istenir; su dahil ağızdan hiçbir şey almayın. Kullandığınız ilaçların, özellikle kan sulandırıcıların listesini yanınıza alın. Son adet tarihinizi hatırlamaya çalışın; bu bilgi değerlendirmeyi hızlandırır ve gebelik olasılığının ne kadar hızlı dışlanacağını belirler.
Kist Patlaması Tehlikeli mi, Hayati Risk Var mı?
Kist patlamalarının büyük bölümü tehlikesizdir, izlemle atlatılır ve kalıcı bir hasar bırakmaz. Hayati tehlike oluşturan tablolar nadirdir ama mümkündür; bu yüzden belirtileri bilmek ve gerektiğinde hızlı davranmak önemlidir.
İnternette en çok sorulan sorulardan biri bu, ve sanırım en net cevabı şöyle vermek doğru olur: ağrının şiddeti sizi ölçü olarak yanıltmasın, sizi uyaracak olan halsizlik, baş dönmesi, solukluk ve çarpıntı olsun. Ağrı tek başına genellikle karın zarının geçici tahrişinin sonucudur. Riskli olan, karın içine süren kanamadır; buna hemoperitoneum denir ve en sık korpus luteum kistlerinde görülür, çünkü bu yapı doğası gereği damardan zengindir.
Daha seyrek görülen diğer sorunlar şunlardır:
- Kimyasal peritonit: Dermoid kistin yağlı içeriği veya çikolata kistinin koyu kanı karın zarını tahriş ederek beklenenden çok daha şiddetli ve uzun süren ağrıya yol açabilir.
- Enfeksiyon: Enfekte bir kist ya da tubo-ovaryen apse karın içine açıldığında ateş, yaygın hassasiyet ve genel durum bozulması ortaya çıkar; antibiyotik ve sıklıkla cerrahi gerekir.
- Yapışıklık: Tekrarlayan kanamalar ve iltihabi süreçler pelviste yapışıklık bırakabilir; bu da ileride kronik ağrıya ya da tüplerin işlevini etkileyen sorunlara zemin hazırlayabilir.
Doğurganlık açısından soru soranlara: tek bir fonksiyonel kist patlaması yumurtalık rezervinizi azaltmaz, yumurtalığı bitirmez ve çocuk sahibi olma şansınızı ortadan kaldırmaz. Yumurtalık dokusunun zarar görmesi daha çok tekrarlayan ameliyatlarla, torsiyonun geç tanınmasıyla ya da altta yatan endometriozisin kendisiyle ilişkilidir. Bu yüzden cerrahi kararı verilirken over dokusunu korumak her zaman önceliklidir.
Kist Patlaması Kendiliğinden Geçer mi?
Evet, çoğu kendiliğinden geçer. Dolaşımı stabil olan, kanama bulgusu bulunmayan bir kadında tedavi genellikle ağrı kontrolü ve izlemden oluşur. Yırtılan kese kapanır, dökülen sıvı karın zarı tarafından emilir ve ultrasondaki serbest sıvı birkaç gün içinde kaybolur.
Bu süreçte işe yarayan basit şeyler var: ilk saatlerde dinlenmek, karın bölgesine ılık uygulama yapmak, sıvı almayı sürdürmek, bağırsakları zorlamamak için lifli beslenmek ve ıkınmaktan kaçınmak. Reçetesiz ağrı kesiciler çoğu zaman yeterlidir ve ağrınızı dindirmekten çekinmeniz gerekmez; ancak hangi grubun size uygun olduğu mide, böbrek ve kanama durumunuza göre değiştiği için bu seçimi hekiminizle yapmanız doğru olur. Kanama şüphesi varsa kanama eğilimini artırabilen ağrı kesicilerden kaçınılır.
İlk günlerde yoğun spor, ağır kaldırma ve cinsel ilişkiyi ertelemek mantıklıdır; hassaslaşmış dokunun yeniden zorlanmasını önler. Ateşinizi ölçmeye devam edin ve ağrının seyrini takip edin; beklenen şey her gün biraz daha iyi olmaktır.
Kontrol muayenesi genellikle altı ila sekiz hafta sonra, çoğu zaman bir sonraki adetin ardından planlanır. Bu kontrolde iki şeye bakarız: pelviste sıvı kalmış mı ve kistin yerinde bir kalıntı ya da yeni bir kist var mı. Fonksiyonel bir kist patladıysa genellikle hiçbir şey kalmaz. Kist yeniden görülüyor, büyüyor, duvarı kalınlaşmış ya da içinde bölmeler bulunan bir yapı izlenimi veriyorsa bu artık fonksiyonel bir kist gibi davranmıyor demektir ve farklı bir değerlendirme gerektirir.
Over Torsiyonu (Yumurtalığın Dönmesi) ile Farkı Nedir?
Over torsiyonu, yumurtalığın kendi askı bağları etrafında dönerek kan akımının kesilmesidir ve gerçek bir cerrahi acildir. Kist patlaması çoğunlukla izlenebilirken, torsiyonda saatler içinde ameliyat gerekir; çünkü dolaşımı kesilen doku zamanla kaybedilir.
İkisini ayırmak her zaman kolay değildir, hatta ultrasonla bile bazen kesinleşmez. Yine de yardımcı olan farklar vardır:
- Ağrının seyri: Patlamada ağrı tepe yapar ve yavaşça azalır. Torsiyonda ağrı dalgalar halinde gelir, aralarda biraz hafifler ama genel olarak artarak sürer.
- Bulantı ve kusma: Torsiyonda çok daha belirgindir ve erken başlar; pek çok kadın ağrıdan çok kusmayı anlatır.
- Hareketle ilişkisi: Torsiyon sıklıkla ani bir dönme, sıçrama ya da egzersizin ardından başlar ve pozisyon değiştirmekle geçmez.
- Zaman içindeki gidişat: Patlamada 24 saat içinde belirgin düzelme beklenir, torsiyonda beklenmez.
Torsiyon riski beş santimetreden büyük kistlerde, hareketli dermoid kistlerde, gebelikte, yumurtalıkların ilaçla uyarıldığı tedaviler sırasında ve çocukluk ile ergenlik döneminde daha yüksektir. Tanıda renkli Doppler ultrason kullanılır; ancak Doppler incelemesinde kan akımının görülmesi torsiyonu dışlamaz, çünkü yumurtalığın iki ayrı damar kaynağı vardır ve dönmenin erken döneminde akım sürebilir. Bu nedenle klinik şüphe güçlüyse tanı laparoskopi ile konur.
Torsiyonda yapılan işlem yumurtalığı çıkarmak değil, dönmüş dokuyu açıp yerine koymak ve varsa kisti çıkarmaktır; rengi bozulmuş görünse bile yumurtalık çoğunlukla toparlanma şansına sahiptir. Bu girişimler günümüzde kapalı yöntemle yapılır; laparoskopik cerrahinin nasıl uygulandığını ayrı bir sayfada anlattım.
Tanı Nasıl Konur? Ultrason ve Kan Testleri
Tanı; öykü, muayene, gebelik testi ve ultrasonun birlikte değerlendirilmesiyle konur. Tek bir test kist patladı demeye yetmez; patlamanın kendisini doğrudan görmek çoğu zaman mümkün olmaz, dolaylı bulgulardan yola çıkarız.
Gebelik testi
Ani kasık ağrısıyla gelen üreme çağındaki her kadında ilk yapılan tetkik gebelik testidir. İdrar testi hızlı sonuç verir, gerektiğinde kanda beta-hCG ölçülür. Amaç dış gebeliği dışlamaktır; bu ayrım yapılmadan ileri adımlara geçilmez. Doğum kontrolü kullanıyor olmanız ya da adetinizin düzenli gelmesi bu testi gereksiz kılmaz; bu yüzden istenmesini bir şüphe işareti olarak algılamayın.
Ultrason
Transvajinal ultrason en değerli yöntemdir. Patlamanın dolaylı kanıtlarını gösterir: kistin küçülmüş ve duvarı buruşmuş görünmesi ya da hiç görünmemesi, pelviste serbest sıvı birikmesi ve bu sıvının ekojen, yani kirli görünmesi. Bu son bulgu sıvının kan olduğunu düşündürür. Sıvının miktarı ve karın içinde ne kadar yukarıya çıktığı kanamanın büyüklüğü hakkında fikir verir. Cinsel ilişki deneyimi olmayan ya da vajinal muayene istemeyen hastalarda karından ultrason kullanılır.
Kan ve idrar tetkikleri
- Tam kan sayımı: Hemoglobin düzeyi, kanamanın miktarını ve sürüp sürmediğini anlamak için belirli aralıklarla tekrarlanır. Tek bir ölçüm yanıltıcı olabilir; önemli olan değerin eğilimidir.
- Lökosit ve CRP: Enfeksiyon ve apandisit ayrımına yardımcı olur.
- İdrar tetkiki: İdrar yolu enfeksiyonu ve böbrek taşını dışlamak için istenir.
- Kan grubu: Cerrahi ya da kan verme olasılığı varsa hazırlık amacıyla bakılır.
CA-125 gibi tümör belirteçleri akut tabloda tanı koydurucu değildir. Patlamanın kendisi, endometriozis, enfeksiyon ve hatta adet dönemi bile bu değeri yükseltebilir; bu yüzden acil ortamda yanlış yönlendirebilir. Ultrasonda şüpheli bir kitle görülürse belirteçler sonraki aşamada, planlı bir değerlendirmenin parçası olarak istenir.
Tablo net değilse bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans görüntülemeye başvurulabilir. Ayırıcı tanıda akılda tutulanlar şunlardır: apandisit, böbrek taşı, idrar yolu enfeksiyonu, dış gebelik, pelvik enflamatuar hastalık, bağırsak kaynaklı ağrılar ve over torsiyonu.
Tedavi: İzlem mi, Cerrahi mi?
Karar iki şeye bakılarak verilir: dolaşımınız stabil mi ve kanama sürüyor mu. Stabil hastada izlem, kanamanın sürdüğü ya da başka bir acil durumun eşlik ettiği hastada cerrahi seçilir. Kistin patlamış olması tek başına ameliyat gerekçesi değildir.
İzlem
Ağrısı kontrol altına alınabilen, tansiyonu ve nabzı normal seyreden, hemoglobini düşmeyen kadınlar çoğu zaman ayaktan izlenir. Bazen hastanede birkaç saat gözlem gerekir; bu sürede ağrı tedavisi verilir, damardan sıvı desteği sağlanır ve hemoglobin tekrarlanır. Değerler sabit kalıyor ve ağrı geriliyorsa taburculuk uygundur; kontrol randevusu verilir ve hangi bulgularda geri dönmesi gerektiği hastaya açıkça anlatılır.
Cerrahi
Ameliyat kararını gerektiren başlıca durumlar şunlardır:
- Tansiyon düşüklüğü ve nabız yüksekliği gibi dolaşım bozukluğu bulguları
- Takipte düşmeye devam eden hemoglobin değeri
- Görüntülemede karın içinde fazla miktarda kan birikmesi
- Over torsiyonu şüphesi
- Apse ya da yaygın enfeksiyon tablosu
- Kistin yapısında kötü huyluluk düşündüren bulgular
- Ağrının dinmemesi ve tanının bir türlü netleşmemesi
Girişim genellikle laparoskopiyle, yani birkaç küçük delikten yapılır. Karın içindeki kan boşaltılıp bölge yıkanır, kanayan nokta kontrol altına alınır ve kistin kalıntısı çıkarılır. İlke şudur: sağlıklı yumurtalık dokusu korunur, gereğinden fazlası çıkarılmaz. Yumurtalığın tamamının alınması yalnızca dokunun kurtarılamayacağı veya kötü huyluluk şüphesinin yüksek olduğu durumlar için ayrılan bir karardır ve mümkün olduğunda hastayla önceden konuşulur. Nadiren, çok yoğun kanama ya da ileri derecede yapışıklık varsa açık cerrahiye geçilebilir.
Genel anestezi altında yapılan laparoskopide karın içi doğrudan görülerek değerlendirilir; bu hem tanıyı kesinleştirir hem tedaviyi aynı seansta mümkün kılar. İşlem sonrası ilk günlerde omuz ve sırt ağrısı olabilir; bu, karın içine verilen gazın yol açtığı geçici bir durumdur ve kendiliğinden düzelir. Erken yürümek, derin nefes egzersizleri yapmak ve bağırsak hareketleri başladıkça beslenmeye kademeli dönmek iyileşmeyi kolaylaştırır. Dikiş yerlerinde kızarıklık, akıntı, ateş veya artan ağrı olursa hekiminize başvurmanız gerekir.
Ameliyat sonrası iyileşme kapalı yöntemde genellikle hızlıdır; birkaç gün içinde günlük yaşama dönüş, ağır işler için iki ila dört hafta beklemek beklenen seyirdir. Çıkarılan doku patolojik incelemeye gönderilir ve sonuç takip planını belirler.
Özel Durumlar: Gebelik, Çikolata Kisti, Hemorajik Kist ve PCOS
Gebelikte kist patlaması
Gebeliğin ilk haftalarında korpus luteum kisti görülmesi beklenen bir durumdur ve bu kist genellikle ikinci üç aylık döneme girerken kendiliğinden küçülür. Patlaması ağrı, bazen de lekelenme yapar. Gebe bir kadında ani kasık ağrısında önce dış gebelik ve düşük tehdidi düşünülür, ardından kist patlaması değerlendirilir. İnceleme ultrasonla yapılır; gebelikte radyasyon içeren tetkiklerden mümkün olduğunca kaçınılır. İzlem çoğunlukla yeterli olur, ancak kanama bulgusu varsa yaklaşım gebe olmayan kadından farklı değildir.
Çikolata kisti (endometrioma) patlaması
Endometriozise bağlı kistlerin, yani endometriomaların içeriği koyu kıvamlı eski kandır. Karın zarına döküldüğünde yoğun bir tahriş yaratır; ağrı beklenenden şiddetli olur, daha uzun sürer ve bu hastalarda cerrahi ihtiyacı daha sık ortaya çıkar. Endometriozis tanısı olan ve ağrısı aniden karakter değiştiren kadınların zaman kaybetmeden değerlendirilmesi gerekir.
Hemorajik kist
İçine kanama olmuş kistler ultrasonda ağ benzeri, örümcek ağını andıran yapılar gösterir. Bunlar patlamadan da ağrı yapar; patladıklarında ise karın içine dökülen sıvı doğrudan kan olduğu için tablo daha gürültülü olur. Çoğu yine kendiliğinden geriler, fakat takip aralıkları daha sık tutulur ve hemoglobin kontrolü önem kazanır.
Polikistik over sendromu
Burada yaygın bir yanlış anlaşılmayı düzeltmek gerekir: polikistik görünümdeki yumurtalıkta bulunan çok sayıda küçük yapı aslında olgunlaşmamış foliküllerdir, gerçek kist değildir ve patlama diye bir tabloya yol açmazlar. Bu sendromda ağrının nedeni genellikle başkadır. Ancak yumurtlama tedavisi gören kadınlarda büyüyen foliküller nedeniyle hem kist oluşumu hem torsiyon riski artabilir; bu tedaviler bu yüzden yakın ultrason takibiyle yürütülür.
Kist Patlaması Tekrarlar mı, Önlemek Mümkün mü?
Fonksiyonel kistler yumurtlamanın doğal bir yan ürünü olduğu için tamamen önlenemez; ancak yumurtlamayı baskılayan yöntemler yeni fonksiyonel kist oluşumunu azaltır. Bu yaklaşım var olan bir kisti eritmek için değil, yenilerinin oluşmasını azaltmak için kullanılır; ikisi sık karıştırılır.
Tekrarlayan ağrılı kistleri olan kadınlarda konuşulan seçenekler arasında yumurtlamayı baskılayan hormonal yöntemler yer alır. Bu yöntemlerin kime uygun olduğu yaşa, sigara kullanımına, tansiyona, migren tipine, pıhtılaşma ve meme kanseri öyküsüne göre değişir; bu nedenle karar her kadın için ayrı verilir. Kullanım şekli ve olası yan etkilerini doğum kontrol hapı yazısında ayrıntılı bulabilirsiniz. Endometriozise bağlı kistlerde tedavi planı hem ağrıyı hem doğurganlık hedeflerini birlikte gözeterek kurulur.
Günlük hayatta işe yarayan, iddialı olmayan ama mantıklı önlemler şunlardır:
- Bilinen bir kistiniz varsa hekiminizin önerdiği kontrol aralıklarını aksatmamak
- Kabızlığı önlemek ve ıkınmaktan kaçınmak
- Büyük bir kist takip edilirken ağır kaldırmaktan ve gövdeyi zorlayan ani hareketlerden uzak durmak
- Adet döngünüzü not etmek; ağrının döngünün neresine denk geldiğini bilmek tanıyı kolaylaştırır
- Gebelik olasılığı varsa evde bir gebelik testi bulundurmak; ani ağrıda bu bilgi değerlendirmenin yönünü belirler
- Ani ve şiddetli bir ağrıyı "geçer" diye saatlerce beklememek
İnternette dolaşan bitkisel karışımların, detoks programlarının ya da belirli besinlerin kist erittiğine veya patlamayı önlediğine dair güvenilir bir kanıt yoktur. Bu ürünlere harcanan zaman, gerçekten değerlendirilmesi gereken bir ağrının gecikmesine yol açabilir.
Son olarak şunu söylemek isterim: yumurtalık kistleri üreme çağındaki kadınlarda çok yaygındır ve büyük bölümü hiçbir müdahale gerekmeden kaybolur. Bir kist patlaması yaşadıysanız bu, yumurtalığınızın hasar gördüğü ya da bu durumun tekrar tekrar yaşanacağı anlamına gelmez. Yapılması gereken, kontrol ultrasonunu atlamamak ve yeniden ani şiddetli bir ağrı olursa aynı dikkatle davranmaktır.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki güncel ve bağımsız sağlık kaynaklarından yararlanılmıştır.
- NHS. Ovarian cyst
- MedlinePlus. Ovarian Cysts
- ACOG. Ovarian Cysts
