Doğum kontrol hapları, yumurtlamayı baskılayarak gebeliği önler. Doğru ve düzenli kullanıldığında güvenilirdir; ancak her kadına uygun değildir ve hekim değerlendirmesiyle seçilmelidir.
Doğum kontrol hapı, dünya genelinde en çok kullanılan hormonal korunma yöntemlerinden biridir. Düzenli kullanıldığında gebelikten korunmada güvenilir bir seçenek olmasının yanında, ağrılı adet dönemleri ve düzensiz kanamalar gibi başka şikayetlerin yönetiminde de hekim önerisiyle tercih edilebilir. Buna rağmen hakkında en çok soru sorulan, kulaktan dolma bilginin en çok dolaştığı yöntem olmayı sürdürüyor.
Bu yazıda hapların vücutta nasıl çalıştığını, hangi türlerinin bulunduğunu, nasıl ve ne zaman başlanacağını, hap unutulduğunda ne yapılması gerektiğini, gerçek yan etkiler ile yaygın şehir efsanelerinin farkını, kimlerin bu yöntemi kullanmaması gerektiğini ve hap bırakıldıktan sonra doğurganlığın nasıl seyrettiğini anlatıyoruz. Hangi korunma yönteminin size uygun olduğu yaşınıza, sağlık geçmişinize ve günlük düzeninize göre değişir; bu nedenle seçim her zaman bir hekim değerlendirmesiyle yapılmalıdır.
Doğum Kontrol Hapı Nedir ve Nasıl Çalışır?
Doğum kontrol hapları, vücutta doğal olarak üretilen kadınlık hormonlarının laboratuvarda hazırlanmış benzerlerini içeren, ağızdan günlük alınan ilaçlardır. Temel işlevleri yumurtalıkların her ay bir yumurta hücresi salmasını, yani yumurtlamayı baskılamaktır. Yumurtlama gerçekleşmediğinde döllenecek bir hücre bulunmaz ve gebelik oluşmaz. Bu nedenle hapların etkisini anlamak için önce doğal döngünün nasıl işlediğini bilmek yardımcı olur.
Koruyucu etki tek bir mekanizmaya dayanmaz. Yumurtlamanın baskılanmasına ek olarak rahim ağzındaki salgı koyulaşır ve sperm hücrelerinin rahim içine ilerlemesi zorlaşır. Bunun yanında rahim iç zarı incelir, dolayısıyla olası bir döllenmenin tutunma ihtimali azalır. Bu üç etkinin birlikte çalışması, hapı düzenli kullanan kadınlarda yöntemi güvenilir kılar.
Hapların etkisi kalıcı değildir ve her gün yenilenmesi gerekir. Bir tabletten sonra kandaki hormon düzeyi yaklaşık bir gün boyunca korunur; süre uzadıkça koruma zayıflar. Bu yüzden hapın her gün, mümkün olduğunca yakın saatlerde alınması yöntemin güvenilirliğini belirleyen en kritik unsurdur. Gerçek hayatta korunmanın aksadığı durumların çoğu hapın kendisinden değil, atlanan ya da geciktirilen dozlardan kaynaklanır.
Hapların gebelikten korumanın dışında kullanıldığı durumlar da vardır. Ağrılı ve çok yoğun adet kanamaları, öngörülemeyen döngüler, adet öncesi dönemde belirginleşen şikayetler, hormonal kaynaklı sivilcelenme ve bazı kist tablolarında hekim tarafından tedavi amaçlı önerilebilir. Bu kullanımlarda amaç gebelikten korunmak değil, hormon dalgalanmasını dengeleyerek şikayetleri azaltmaktır. Dolayısıyla hap kullanan her kadın korunma amacıyla kullanmıyor olabilir.
Kombine Hap ile Tek Hormonlu Hap Arasındaki Fark Nedir?
Doğum kontrol hapları kabaca iki gruba ayrılır. Kombine haplar hem östrojen hem progesteron benzeri hormon içerir ve en yaygın kullanılan gruptur. Tek hormonlu haplar, halk arasında mini hap olarak da bilinen türdür ve yalnızca progesteron benzeri hormon içerir. İki grup benzer amaca hizmet eder ancak vücuttaki etkileri ve kullanım kuralları birbirinden farklıdır.
Kombine haplar yumurtlamayı daha güçlü baskılar ve adet kanamasını genellikle daha hafif, daha öngörülebilir hale getirir. Bu nedenle ağrılı adet, düzensiz kanama ya da tüylenme gibi şikayetlerde de hekim tarafından tercih edilebilir. Ancak östrojen içerdikleri için damar tıkanıklığı riski taşıyan kadınlarda uygun olmayabilir.
Tek hormonlu haplar, östrojenin sakıncalı olduğu durumlarda alternatif oluşturur. Emzirme döneminde, otuz beş yaş üzerinde sigara içen kadınlarda, auralı migreni ya da pıhtılaşma öyküsü olanlarda genellikle bu grup düşünülür. Buna karşılık kullanım saatleri konusunda daha katıdırlar; bazı tek hormonlu haplarda birkaç saatlik gecikme bile korumayı zayıflatabilir. Ayrıca ara kanama ve lekelenme bu grupta daha sık görülür. Hangi grubun uygun olduğuna, sağlık geçmişiniz değerlendirildikten sonra hekiminiz karar verir.
Doğum Kontrol Hapına Ne Zaman ve Nasıl Başlanır?
Yeni başlayanlar için en çok merak edilen konu, ilk tabletin ne zaman alınacağıdır. En yaygın yaklaşım, adet kanamasının ilk günü başlamaktır. Kanamanın ilk günlerinde başlanan kombine haplarda koruma genellikle ilk kutudan itibaren geçerlidir. Döngünün daha ileri bir gününde başlanırsa, ilk yedi gün boyunca ek bir yöntemin, örneğin kondomun kullanılması önerilir.
Kutu düzenleri markadan markaya değişir. Bazı kutularda yirmi bir etkin tablet bulunur ve ardından yedi günlük ara verilir; bazılarında ara dönemde alınan etkisiz tabletler yer alır, böylece kullanıcı her gün tablet alma alışkanlığını sürdürür. Bazı düzenlerde ara süresi daha kısadır. Kullanacağınız kutunun hangi düzende olduğunu ilk günden öğrenmek, ilerleyen haftalarda kafa karışıklığını önler.
Hapı her gün aynı saatte almak için günlük bir alışkanlığa bağlamak işe yarar; diş fırçalamak, yatmadan önceki rutin ya da telefonunuzda kurduğunuz bir hatırlatıcı bunun için yeterlidir. Bulantı hissediyorsanız tableti akşam ya da yemek sonrası almak şikayeti azaltabilir. Başlangıç döneminde birkaç ay boyunca lekelenme görülmesi olağandır ve genellikle vücut hormon düzenine alıştıkça geriler. Yöntem kullanımda düzensizlik yaşadığınızı fark ederseniz, bunu hekiminizle konuşmak daha uygun bir yöntem seçmenin ilk adımı olabilir.
Doğum Kontrol Hapı Unutulursa Ne Yapılmalı?
Hap unutmak sık yaşanan bir durumdur ve panik yapmayı gerektirmez, ancak ne yapılacağını önceden bilmek önemlidir. Genel kural şudur: bir kombine tabletin üzerinden yirmi dört saatten az geçtiyse, hatırladığınız anda alın ve kalan tabletleri normal saatinde sürdürün. Bu durumda ek bir yönteme genellikle gerek olmaz, aynı gün içinde iki tablet almak sakınca yaratmaz.
Arka arkaya iki veya daha fazla tablet atlandıysa yaklaşım değişir. Bu durumda en son atlanan tableti hemen alın, kutuya devam edin ve yedi gün boyunca ek koruma kullanın. Atlama kutunun son haftasında olduysa, ara vermeden yeni kutuya geçmek genellikle önerilir. Atlanan günlerden önceki birkaç gün içinde korunmasız ilişki olduysa acil korunma yöntemi gündeme gelebilir; bu konuda vakit kaybetmeden hekiminize danışmanız gerekir.
Tabletin alınmasından sonraki birkaç saat içinde kusma ya da şiddetli ishal yaşandıysa ilacın emilimi tam olmayabilir; bu durum atlanmış doz gibi değerlendirilir. Bazı antibiyotikler, epilepsi ilaçları ve bitkisel takviyeler de hapın etkisini azaltabilir. Yeni bir ilaca başlarken doğum kontrol hapı kullandığınızı mutlaka belirtin. Kullandığınız kutunun kendi kullanma talimatındaki yönergeler kutunun düzenine göre farklılık gösterebileceğinden, kâğıdı saklamak faydalıdır.
Doğum Kontrol Hapının Yan Etkileri Nelerdir?
Yan etkilerin büyük bölümü ilk iki ile üç ay içinde ortaya çıkar ve vücut yeni hormon düzenine uyum sağladıkça hafifler. En sık bildirilenler hafif bulantı, göğüslerde dolgunluk ve hassasiyet, baş ağrısı, hafif şişkinlik hissi ve kutu arasında görülen lekelenmelerdir. Bu şikayetler çoğu kadında rahatsız edici düzeye ulaşmadan geçer.
Ruh hali değişiklikleri de zaman zaman bildirilir. Bazı kadınlar hap kullanırken daha dengeli hissettiklerini söylerken, bazıları huzursuzluk ya da isteksizlik tarif eder. Bu deneyim kişiden kişiye belirgin şekilde değişir ve kullanılan hormon türüyle ilişkili olabilir. Belirgin bir ruhsal değişiklik yaşıyorsanız bunu göz ardı etmeyin, farklı bir hormon içeriğine geçmek çoğu zaman durumu değiştirir.
Cinsel istekte azalma, ciltte değişiklikler ve kontakt lens kullananlarda göz kuruluğu gibi daha seyrek şikayetler de görülebilir. Öte yandan kombine hapların adet ağrısını azaltmak, kanamayı hafifletmek ve bazı cilt sorunlarını iyileştirmek gibi olumlu etkileri de vardır. Şikayetleriniz üç ayı geçtiği halde sürüyorsa, ilacı kendi başınıza bırakmak yerine hekiminizle konuşarak farklı bir seçeneği değerlendirmek daha doğru bir yol olur.
Doğum Kontrol Hapının Zararları Var mı, Kimler Kullanmamalı?
Doğum kontrol hapı çoğu sağlıklı kadın için güvenle kullanılabilen bir yöntemdir, ancak herkes için uygun değildir. Kombine hapların en önemli riski, damar içinde pıhtı oluşumudur. Bu durum nadirdir, fakat sonuçları ciddi olabileceği için risk taşıyan kadınlarda kombine hap tercih edilmez. Risk, yaş ilerledikçe ve sigara kullanımıyla birlikte belirgin şekilde artar.
Aşağıdaki durumlarda kombine hap genellikle uygun görülmez ve hekiminiz farklı bir yöntem önerir:
- Otuz beş yaş üzerinde olup sigara kullanmak
- Aurayla, yani görme ya da his değişiklikleriyle giden migren öyküsü
- Geçirilmiş damar tıkanıklığı, akciğer embolisi, kalp krizi veya inme
- Ailede genç yaşta pıhtılaşma bozukluğu öyküsü
- Kontrol altına alınmamış yüksek tansiyon
- Organ tutulumu olan uzun süreli şeker hastalığı
- Aktif karaciğer hastalığı veya belirli meme kanseri öyküsü
- Doğum sonrası ilk haftalar ve emzirme dönemi
Bu liste bir kendi kendine değerlendirme aracı değildir. Hekiminiz reçete öncesinde tansiyonunuzu ölçer, kişisel ve aile öykünüzü sorgular ve gerekirse ek tetkik ister. Yukarıdaki durumlardan biri sizde varsa, korunmasız kalmanız gerekmez; tek hormonlu haplar, rahim içi araçlar ve bariyer yöntemleri gibi başka seçenekler değerlendirilebilir.
Doğum Kontrol Hapının Adet Düzenine Etkisi Nasıldır?
Hap kullanırken görülen kanama, aslında doğal bir adet kanaması değildir. Kutunun ara döneminde hormon düzeyi düştüğü için oluşan, çekilme kanaması adı verilen bir kanamadır. Bu kanama genellikle doğal adete göre daha kısa, daha az miktarda ve daha az ağrılıdır. Birçok kadın için bu, hapın en belirgin yan faydalarından biridir.
İlk aylarda kutu ortasında lekelenme görülmesi sık rastlanan bir durumdur ve genellikle üçüncü aya doğru azalır. Bazı kadınlarda çekilme kanaması giderek hafifler ve zamanla neredeyse hiç görülmez hale gelir; bu, kanın vücutta biriktiği anlamına gelmez, sadece rahim iç zarının inceldiğini gösterir. Tabletler düzenli alındıysa kanamanın olmaması tek başına gebelik göstergesi değildir.
Uzun süredir adet düzensizliği yaşayan bazı kadınlarda kombine hap, kanamaları öngörülebilir hale getirmek için de kullanılır. Özellikle polikistik over sendromu tablosunda döngü düzenini sağlamak ve rahim iç zarını korumak amacıyla tercih edilebilir. Bu kullanım hastalığı ortadan kaldırmaz, altta yatan durumu kontrol altında tutmaya yardımcı olur. Kanama düzeninizde beklenmedik bir değişiklik olursa, özellikle ilk üç ayı geçtikten sonra ortaya çıkan yoğun ara kanamalarda değerlendirme gerekir.
Hap Bırakıldıktan Sonra Doğurganlık Ne Zaman Geri Döner?
En yaygın endişelerden biri, hapın uzun süre kullanılmasının ileride gebe kalmayı zorlaştıracağı düşüncesidir. Bugünkü tıbbi bilgiye göre doğum kontrol hapı kalıcı kısırlığa yol açmaz. Hap bırakıldığında yumurtalıklar üzerindeki baskı ortadan kalkar ve yumurtlama genellikle kısa süre içinde yeniden başlar. Bazı kadınlarda ilk döngüde bile yumurtlama gerçekleşebilir.
Yine de her kadının vücudu aynı hızda toparlanmaz. Döngülerin oturması bir ile üç ay sürebilir; bu dönemde kanama tarihleri kaymış ya da miktar değişmiş olabilir. Hapı bıraktıktan sonra ilk aylarda gebelik planlamıyorsanız, ilk günden itibaren başka bir korunma yöntemi kullanmanız gerekir, çünkü koruma hemen sona erer.
Hap bırakıldıktan sonra üç ay geçtiği halde kanama başlamıyorsa ya da döngüler belirgin biçimde düzensiz seyrediyorsa değerlendirme yaptırmak yerinde olur. Bu durumda çoğu zaman hapın kendisi değil, hap kullanılmadan önce de var olan ve tabletlerle maskelenmiş bir sorun karşınıza çıkar. Adet gecikmesinin nedenleri arasında tiroit sorunları, belirgin kilo değişimleri ve yumurtalık kaynaklı hormon dengesizlikleri yer alır; bunlar hap bırakıldıktan sonra görünür hale gelmiş olabilir.
Doğum Kontrol Hapı Diğer Korunma Yöntemleriyle Nasıl Karşılaştırılır?
Korunma yöntemleri arasında tek bir doğru seçenek yoktur; uygun yöntem kişinin yaşına, sağlık durumuna, gebelik planına ve günlük düzenine göre değişir. Hapın en belirgin avantajı, kullanıcının kontrolünde olması ve bırakıldığında etkisinin hızla sona ermesidir. En belirgin dezavantajı ise her gün hatırlanmayı gerektirmesidir.
Uzun süreli yöntemler, günlük hatırlama yükünü ortadan kaldırır. Rahim içi araç, yani spiral, bir kez yerleştirildikten sonra yıllarca etkisini sürdürür ve hormonlu ya da bakırlı seçenekleri bulunur. Kol altına yerleştirilen implantlar ve belirli aralıklarla yapılan iğneler de benzer mantıkla çalışır. Bu yöntemler unutma riskini ortadan kaldırdığı için, düzenli tablet kullanmayı zor bulan kadınlarda öne çıkar.
Bariyer yöntemleri arasında yer alan kondom, gebelikten korunmanın yanında cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı da koruma sağlayan tek yöntemdir. Bu nedenle yeni bir ilişkide ya da enfeksiyon riski söz konusu olduğunda hormonal yöntemle birlikte kullanılması önerilir. Takvim ve geri çekilme gibi yöntemlerin güvenilirliği ise düşüktür ve gebelik planlamayan çiftler için uygun değildir. Yöntemler arasında geçiş yapmak isterseniz, koruma boşluğu oluşmaması için geçişin nasıl yapılacağını önceden planlamak gerekir.
Doğum Kontrol Hapı Hakkında Sık Yanlış Bilinenler
En yaygın inanışlardan biri, hapa belirli aralıklarla ara verilmesi gerektiğidir. Bu bilginin tıbbi bir dayanağı yoktur. Uygun aday olan ve düzenli kontrolleri yapılan bir kadın, hekiminin önerdiği süre boyunca ara vermeden kullanabilir. Aksine, verilen aralar sırasında istenmeyen gebelikler ortaya çıkabilir ve ara sonrası yeniden başlangıç, pıhtı riski açısından ilk aylardaki dönemi tekrar yaşatır.
Bir diğer yaygın inanış hapın mutlaka kilo aldırdığıdır. Günümüzde kullanılan düşük hormonlu haplarda kalıcı kilo artışı beklenen bir etki değildir. İlk aylarda görülen birkaç kiloluk değişim çoğunlukla sıvı tutulumuna bağlıdır ve genellikle geçicidir. Benzer şekilde hapın vücutta biriktiği ya da rahmi kirlettiği düşüncesi de doğru değildir; hormonlar karaciğerde işlenir ve vücuttan atılır.
Kanser konusundaki tablo daha ayrıntılıdır ve tek cümleyle özetlenemez. Uzun süreli kombine hap kullanımının yumurtalık ve rahim iç zarı kanseri riskini azalttığı, buna karşılık kullanım süresince meme ve rahim ağzı ile ilgili değerlendirmelerin sürdürülmesi gerektiği bilinmektedir. Bu nedenle hap kullanan kadınların düzenli jinekolojik kontrollerini aksatmaması önemlidir. Son olarak, hap cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı hiçbir koruma sağlamaz; bu koruma yalnızca bariyer yöntemleriyle mümkündür.
Ne Zaman Hekime Başvurmalı?
Doğum kontrol hapı kullanırken ortaya çıkan bazı belirtiler gecikmeden değerlendirilmelidir. Aşağıdaki durumlarda tableti almayı bırakıp acilen sağlık kuruluşuna başvurmanız gerekir:
- Bacakta, özellikle tek taraflı olmak üzere ağrı, şişlik, kızarıklık ya da ısı artışı
- Göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da kanlı öksürük
- Aniden başlayan, alışılmadık şiddette baş ağrısı
- Görmede bulanıklık, görme kaybı ya da konuşma güçlüğü
- Vücudun bir yanında uyuşma veya güçsüzlük
- Şiddetli karın ağrısı, ciltte ve gözlerde sararma
Acil olmayan ancak randevu almanızı gerektiren durumlar da vardır. Üç ayı geçtiği halde süren ara kanamalar, tabletle birlikte başlayan ve geçmeyen baş ağrıları, tansiyon yüksekliği, belirgin ruh hali değişiklikleri ve yeni başlayan bir ilacın hapla etkileşme ihtimali bu başlıklardandır. Ayrıca birden fazla tablet atladıysanız ve bu dönemde korunmasız ilişki olduysa, ne yapmanız gerektiğini öğrenmek için beklemeden danışın.
Hap kullanımı, düzenli aralıklarla tansiyon ölçümü ve genel değerlendirme yapılan bir kontrol ilişkisi içinde sürdürülmelidir. Yöntemi kendi başınıza başlatmak ya da bir yakınınızın kullandığı tableti kullanmak, sizin için uygun olmayan bir hormon içeriğine maruz kalmanıza yol açabilir. Doğru yöntemi bulmak bazen birkaç deneme gerektirir ve bu normaldir; önemli olan süreci hekiminizle birlikte yürütmenizdir.
Hap kullanırken uzun süreli hareketsizlik gerektiren durumlar da önceden konuşulmalıdır. Uzun uçak yolculukları, alçıya alınan bir bacak ya da planlı bir ameliyat, pıhtı riskini geçici olarak artıran durumlardır. Ameliyat öncesinde hekiminize hap kullandığınızı bildirmeniz, gerekirse bir süre ara verilmesinin planlanmasını sağlar. Uzun yolculuklarda sık ayağa kalkmak, bacak hareketleri yapmak ve yeterli sıvı almak basit ama işe yarayan önlemlerdir.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki güncel ve bağımsız sağlık kaynaklarından yararlanılmıştır.
- NHS. Combined pill
- NHS. Contraception
